Direnç Çeşitleri

 

Dirençler; elektrik güçlerine göre büyük ve küçük olarak ikiye ayrılır. 2W’ ın üzerinde olan dirençler büyük güçlü, 2W’ ın altında olanlar küçük güçlü dirençler olarak sınıflandırılır.

Kullanım açısından gereksinimlere göre değişik biçim yapı ve güçlerde direnç imalatı yapılır.

Küçük güçlü dirençlerin gruplandırılması;

  1. Sabit direnç
  2. Ayarlı direnç
  3. Değişken direnç

Dirençler ister büyük güçlü, isterse küçük güçlü olsun tümünün harcadığı belli bir dayanma güçleri vardır.

Bir direncin harcadığı gücü şöyledir;

  • U: Dirençteki gerilim düşümü (Volt)
  • R: Direnç değeri (Ohm)
  • I: Geçen akım (Akım)
  • P: Direncin gücü (Watt)

Direnç üzerinde harcanan güç şu şekilde anlatılabilir;

  • Akım ve gerilim türünden; P = U . I’dır.
  • Akım ve direnç türünden; (ohm kanuna göre) U=I . R’ dir. Bu “U” değeri P=U . I’ da yerine konulduğu zaman: P = I²R olur.
  • Gerilim ve akım türünden; (ohm kanuna göre):I=U / R’dir. Bu “I” değeri P=U . I’ da yerine konulduğu zaman P = U²/R olur.

1 – Sabit Direnç

Direnç değeri değişmeyen dirençlere “sabit direnç” adı verilir. Sabit dirençler aşırı hassastırlar.

Sabit direncin sembolleri

Sabit direncin sembolleri

Sabit dirençler kullanılan malzeme türüne göre üç grupta toplanır.

  • Telli direnç
  • Karbon direnç
  • Film direnç

Film direnç ikiye ayrılır.

  • İnce film direnç
  • Kalın film ve metal film direnç
Taş direnç (telli direnç)

Taş direnç (telli direnç)

Telli Direnç (taş direnç)

Telli dirençler sabit direnç ve ayarlanabilen direnç olarak farklı değerlerde ve güçlerde imal edilirler.Telli dirençlerin, sıcaklıkla direnç değerinin değişmemesi ve dayanıklı olmaları için nikel-gümüş nikel-krom, ve konstantan kullanılmaktadır. Genel olarak telli dirençler seramik gövde üstüne iki katlı sarılır. Üstüne darbe ve neme karşı vernik sürülür. 10 Ω ile 100 KΩ arasında 30 W’a kadar telli direnç imalatı yapılır.

Kullanım alanları; kontrol doğrultucular ve telekomünikasyon da kullanılmaktadır. Tellerin çift katlı sarılması ile endüksiyon etkisi kaldırılabildiği için yüksek frekans devrelerinde tercih sebebidir. Küçük güçlülerde ısınma ile direnci değişmediği için ölçü aletlerinin ayarında etalon (örnek) direnç kullanılmaktadır. Zararları; direnç teli kopabilir, fazla yer kaplar ve büyük güçlü olanlar ısınır.

Karbon Direnç

Karbon direnç

Karbon direnç

Karbon direnç yada karbon karışımı, toz halindeki karbon ve reçinenin ısıtılıp eritilmesi sonucu üretilir. Karbon dirençler tolerans oranları yüksek olan ve değerleri direnç eskidikçe değişen dirençlerdir. Direncin değerini karışımdaki karbon oranı belirlemektedir. Karbon dirençler büyük değerli dirençlerin yapılmasına müsaittir. Karbon direnç üreticileri büyüklüklerine göre ¼, ½, 1, 2, 3 W / 1Ω’dan 22 MΩ’a kadar değerlerde imal etmektedir. Karbon dirençlerin değer hassasiyetleri % 5-% 20 civarındadır. En fazla kullanılan tür karbon dirençlerdir.

Karbon dirençlerin değerleri renk koduyla kodlanmıştır. Nikel –gümüş, nikel- krom gibi alaşımlardan tellerin genel olarak seramik gövde üstüne bir veya iki kat sarılarak üstlerinin yalıtkan malzemeyle kaplanmasıyla imal edilir. Ayarlanan yada sabit şekilde olurlar. Ayarlı tiplerde bir hat boyunca tellerin üstündeki yalıtkan kazınır. Genel olarak 10 Ω ile 100 kΩ arasında 30 W’ a kadar güçlerde karbon direnç imalatı yapılır.

Film direnç

Film direnç

Film Direnç

Film dirençler elektrik akımına karşı direnç gösteren bir maddenin, seramik bir çubuğun çevresine kaplanması ile elde edilir. Şerit biçiminde seramik yada cam gibi yalıtkan bir gövde üstüne ince bir tabaka direnç malzemesi olarak imal edilir. Film dirençler iki türlüdür. İnce film direnç ve kalın film direnç.

  • İnce film direnç

Seramik yada cam silindirik taşıyıcı çubuk üstüne nikel – karbon, saf karbon, metal – cam tozu karışımı metal oksit gibi farklı direnç sprey biçiminde püskürtülürek yapılır. Püskürtülen bu direnç maddesi, lazer ışını ile belli bir genişlikte, spiral biçiminde kesilerek şerit sargılar durumuna getirilir. Şerit sargıdan biri çıkarılır öbür sargının sarımları arası yalıtılır. Şerit genişliği istenilen biçimde ayarlanır ve istenilen direnç değeri sağlanır. Toleransları %1′den daha küçüktür. Yüksek ısıl kararlılıkları ve düşük toleranslarıyla bir çok uygulamada kullanılır.

  • Kalın film direnç

Kalın film direnç (Cermet Sörmit Okunur). Metal ve seramik tozları karıştırılarak üretilir. Metal ve seramik tozu karışımı bir yapıştırıcıyla hamur yapılır seramik bir gövdeye şerit halinde yapıştırılarak fırında yüksek ısıda pişmesi sağlanır. Anlatılan bu sistemle, sabit ve ayarlı direnç yapılır. Film dirençler toleransı en küçük olan dirençlerdir. Film dirençlerin tolerans oranları %1-2 gibi çok küçük değerdedir. Düşük tolerans değerleri ve yük altındaki yüksek kararlılıkları nedeniyle film dirençler hassas direnç gereken elektronik devreler için önemlidir. Maksimum akımda bile değeri pek değişmez.

Entegre direnç

Entegre direnç

Entegre Direnç

Birden fazla direncin tek bir paket altına alınarak yapılan dirençtir.  Bundan dolayı sıra direnç yada entegre direnç denir. Paket içerisindeki bütün dirençler birer ayaklarından ortak bağlıdır. Öbür ayaklar serbest durumdadır. Entegre dirençlerin özelliği bütün dirençler aynı değere sahiptir.

 

Smd Direnç

SMD direnç

SMD direnç

Yüzey montaj teknolojisi yüzey montaj elemanlarını devre kartına direkt olarak bağlamak için kullanılan teknolojidir. Delikler vasıtasıyla yapılan eski montaj sitemlerinden  değişik bir biçimde bileşenler yüzeye montajı yapılır. Yüzey montaj cihazları (SMD direnç) küçük, hafif, smd direnç fiyatları ucuzdur. Ayrıca devre kartı üstünde birbirine yakın bir biçimde konulabilir. Dirençler yüzey montaj teknolojisine uyumlu, analog devre elemanıdır.

2 – Ayarlı Direnç

Ayarlı dirençler, direnç değerinde duruma bağlı olarak değişiklik yapılması yada  istenilen değerde ayarlanacak devrelerde kullanılırlar. Ayarlı dirençlerin karbon, telli ve kalın film yapıda olanları mevcuttur.

Ayarlı direnç çeşitleri;

  • Trimpot
  • Potansiyometre
  • Reosta
Trimpot

Trimpot

Trimpot

Devre direncinin bir yada birkaç kez ayarlandıktan sonra bu ayar değerinde sabit bırakıldığı yerlerde kullanılan dirençlerdir. Trimpot, ayarları ince uçlu tornavidayla yapılır. Güçleri düşüktür bu yüzden elektronik devrelerde çok kullanılır.

 

Potansiyometre

Potansiyometreler üç uçlu ayarlı orta uç, direnç üstünde gezinir. Direnç değerinin değiştirilmesi yoluyla gerilim bölme, başka bir ifadeyle çıkış gerilimini ayarlama işlemini yapar. Devre direncinin sık aralıklarla değiştirilmesi gereken ortamlarda kullanılır. Potansiyometre radyo vb gibi aygıtlarda sesin açılıp kapanmasını sağlar.

Potansiyometre

Potansiyometre

Direnç değerinin değişimi, elle değiştirilebilirse ince ayar çubuğu yardımıyla yapılır. Potansiyometrelerin güçleri düşüktür bu yüzden elektronik devrelerde kullanılmaya uygundur. Potansiyometreler, aletlerin ön paneline montajları yapılır.

Potansiyometre Çeşitleri

  • Lineer potansiyometre
  • Logaritmik potansiyometre
  • Çok turlu potansiyometre

Lineer Potansiyometre

Lineer potansiyometreler (doğrusal), potansiyometre milinin çevrilme açısına göre aşağıdaki şekildeki gibi direnci de doğrusal olarak artar.

Lineer eğri

Lineer eğri

Logaritmik Potansiyometre

Logaritmik potansiyometrelerde dönüş açısına göre direnç değişim doğru orantılı değildir, logaritmik olarak artar. Şekilde görülüğü gibi mili çevirirken önce direnç değişimi küçük, sona doğru direnç değişim artar. Anti-logaritmik potansiyometrelerde ise önce direnç değişim yüksek, sonra direnç değişim azalır.

Logaritmik eğri

Logaritmik eğri

Çok Turlu Potansiyometre

Çok turlu potansiyometrelerde, her 360° bir turdur. Hassas ayar yapılan ortamlarda kullanılır. Tur sayısı artarsa hassasiyette artar. Potansiyometrelerin kullanım alanları: Elektronikte kullanılan potansiyometreler şu amaçlar için kullanılırlar;

  • Ön ayar için
  • Genel amaçlı kontrol için
  • İnce ayarlı kontrol için
Reosta

Reosta

Reosta

Yüksek güçlü devrelerde reosta kullanılır. Bundan dolayı üstünden yüksek akım geçer. Elle direnç ayarı yapılır, ayar yapılan ucu tel üstünde hareket ettirerek istenilen değerde direnç sağlanır. Reosta boyutları, potansiyometre ve trimpotlardan büyüktür.

3 – Değişken Direnç

Değişken Direnç Çeşitleri;

  • Termistör
  • Fotodirenç (LDR)

Termistör (Termistans) (NTC – PTC )

Isınınca direnci değişen elemanlara termistör denir. Termistör ısı ile değerleri değişen bir direnç türdür. Termistörlerin bazı tipleri ısı ile doğru orantılı bazı tipleri de ısı ile ters orantılı olmak üzere dirençlerini değiştirirler.

Termistör Çeşitleri; sıcaklık sabitine göre ntc ptc;

  • Negatif ısı katsayılı direnç (negative temperature coefficient-NTC)
  • Pozitif ısı katsayılı direnç (positivie temperature coefficient- PTC)

NTC Direnç 

NTC sembolü

NTC sembolü

NTC dirençler, ısındığında düşen değerleri düşen elemanlardır. Metal oksit, germanyum ve silikon gibi maddelerden yapılır. Üstündeki sıcaklık artarsa direnci azalır, sıcaklık düştükçede direnci artar.

NTC

NTC

NTC termistör kullanım alanları;

  • Trafo ve motor gibi aşırı ısınmadan dolayı devreden çıkarılması istenen sistemlere NTC termistör yerleştirilir. Koruma ve alarm devresini harekete geçirir.
  • Su seviyelerinin kontrolü için yerleştirilen NTC ler (düşme yükselme durumlarında) pompa devresini çalıştırır veya durdurur.
  • Motora seri bağlanan NTC direnç küçük akım çeker. Böylece motorun güvenli yol alması sağlanır.
  • Röleye seri bağlanan NTC direnç röleyi gecikmeli çalıştırır.

PTC Direnç

PTC

PTC

Pozitif sıcaklık sabitine (PTC) sahip dirençler, ısındığında direnç değeri artar, sıcaklık azaldıkça direnç değeri azalır. Metaller, fungsten ve baryum titamatın bu özellikleri vardır.

PTC termistör kullanım alanları;  Örnek olarak röleye paralel bağlı PTC direnç, rölenin gecikmeli çekmesini sağlar. Floresan lambalara da starter yerine PTC kullanılabilir.

Termistörler foto dirençlerin kullanıldığı tüm devrelerde kullanılabilir.

Termistörlerde Saglamlık Kontrolü 

Ohm metre x 100 konumunda iken  (PTC / NTC) ohm metre uçlarına bağlanır, (termistör bir direnç olduğundan yönüne bakılmaz) ve eleman ısıtılarak ohm metre göstergesinin kontrolü yapılır.

Eleman ısıtıldığı zaman PTC ise ısındıkça direnç artar, NTC ise ısındıkça direnç azalır. Eğer termistör ısıtmasına rağmen göstergede bir değişiklik olmuyorsa yeni bir termistör alınmalıdır.

Varistör

Uçlarına uygulanan gerilim miktarı ile ters orantılı olarak direnç değeri değişen elemanlara varistör adı verilir. Varistörler frekans kaymasını  yada aşırı gerilimden korunmak için gerilim sabitlemesi istenen rezonans devrelerine yardımcı limitör devrelerinde kullanılmaktadır.

Fotodirenç (LDR)  

LDR sembolü

LDR sembolü

LDR (fotodirenç, light dependent resistance), karanlıkta yüksek, aydınlıkta az direnç gösteren devre elemanlarına ışık etkili direnç denir.

LDR

LDR

Başka bir ifadeyle LDR’nin üzerine düşen ışık değerine göre gösterdiği direnç değişimi ters orantılıdır. LDR’ler, CdS (kadmiyum sülfür), CdSe (kadmiyum selinür), selenyum, germanyum ve silisyum vb. gibi ışığa karşı çok duyarlı maddelerden imal edilirler.

LDR yapımında kullanılan madde, algılama süresini ve algılayıcının hassasiyetini belirlemekte meydana getirilen tabakanın biçiminde algılayıcının duyarlılığını etkiler. LDR’ye gelen ışığın odaklaşmasını sağlamak için üst bölüm cam veya şeffaf plastikle kaplanır. LDR üreticileri tarafından, LDR imalatı farklı ebatlarda yapılır.  Gövde ebatları büyüdükçe güç değerleri yükselir ve geçirecekleri akım da artar. LDR fiyatları da gövde ebatları ve güç değerlerine göre farklılık gösterir.

 

 

 

 

Paylaş

*